पर्व केवल रमाइलो र उपभोगको अवसर मात्र होइन, स्थानीय उत्पादनको सम्मान, किसानको समृद्धि र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारीको उत्सव पनि बन्नुपर्छ ।

नेपाल चाडपर्वको देश हो । वर्षभरि मनाइने पर्वहरू केवल धार्मिक आस्था, संस्कार र मनोरञ्जनका अवसर मात्र होइनन् । ती हाम्रो कृषि, प्रकृति, संस्कृति र सामुदायिक जीवनसँग गहिरोसँग जोडिएका छन् । दशैंमा जमरा, तिहारमा मखमली र सयपत्री, माघे सङ्क्रान्तिमा तरुल, चाकु र तिल, जनैपूर्णिमामा क्वाँटी, विभिन्न जात्रा तथा पर्वमा प्रयोग हुने स्थानीय अन्न, फलफूल, तरकारी र परिकार–यी सबैले हाम्रो परम्परागत कृषि प्रणालीको कथा बोल्छन् ।

तर समयसँगै हाम्रो चाडपर्वको खानपान र बजार संस्कृति पनि बदलिएको छ । स्थानीय उत्पादनको स्थान आयातित तथा प्रशोधित खाद्यवस्तुले लिन थालेका छन् । किसानले उत्पादन गरेको अन्न, फलफूल, तरकारी र मसला बजारमा कमजोर मूल्यमा बिक्री हुन्छ, तर त्यही वस्तु प्रशोधन र प्याकेजिङपछि महँगो मूल्यमा उपभोक्ताको घरसम्म पुग्छ । यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माउँछ–हाम्रा चाडपर्वलाई स्थानीय र जैविक कृषिसँग पुनः कसरी जोड्ने ?

पूर्वीय दर्शनले भोजनलाई केवल पेट भर्ने वस्तुका रूपमा हेरेन, भोजनलाई शरीर, मन र जीवनसँग जोडेर हेरियो । भगवद्गीतामा भनिएको छ–

‘अन्नाद् भवन्ति भूतानि
पर्जन्यादन्नसम्भवः ।’

अर्थात् अन्नबाट प्राणीहरूको जीवन चल्छ र अन्न वर्षाबाट उत्पन्न हुन्छ । यसले अन्न, पानी, प्रकृति र जीवनबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट गर्छ । आजको जैविक कृषि बहस पनि यही मूल सम्बन्धतर्फ फर्किन खोजेको देखिन्छ ।

चाडपर्वमा स्थानीय उत्पादनको पुनरागमन

हाम्रा धेरै पर्वमा प्रयोग हुने खाद्य सामग्री मूलतः स्थानीय कृषि प्रणालीका उत्पादन हुन् । दशैंमा प्रयोग हुने जमरा केवल धार्मिक प्रतीक होइन, माटो, बीउ, पानी र कृषि संस्कृतिको प्रतीक पनि हो । तिहारमा प्रयोग हुने सयपत्री र मखमली फूलले फूलखेतीको सम्भावना देखाउँछन् । माघे सङ्क्रान्तिका तरुल, सखरखण्ड, तिल, चाकु तथा घिउले स्थानीय उत्पादन र परम्परागत खाद्य ज्ञानलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । जनैपूर्णिमाको क्वाँटीमा प्रयोग हुने विभिन्न गेडागुडी हाम्रो जैविक विविधताको उदाहरण हुन् ।

यदि यिनै वस्तुहरूलाई विषादीको अत्यधिक प्रयोगबाट मुक्त, सुरक्षित र प्रमाणित जैविक उत्पादनका रूपमा बजारमा पुर्याउन सकियो भने चाडपर्व किसानका लागि ठूलो बजार बन्न सक्छ ।

चाडपर्वमा खाद्य वस्तुको माग स्वाभाविक रूपमा बढ्छ । तर माग बढेको समयमा किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउने र उपभोक्ताले गुणस्तरीय खाद्य वस्तु पाउने व्यवस्था अझै पर्याप्त छैन । उत्पादनदेखि बजारसम्मको शृंखला व्यवस्थित गर्न सके चाडपर्वलाई ‘किसानदेखि उपभोक्तासम्म’ जोड्ने महत्वपूर्ण माध्यम बनाउन सकिन्छ ।

दशैंमा प्रयोग हुने जमरा केवल धार्मिक प्रतीक होइन, माटो, बीउ, पानी र कृषि संस्कृतिको प्रतीक पनि हो । तिहारमा प्रयोग हुने सयपत्री र मखमली फूलले फूलखेतीको सम्भावना देखाउँछन् । माघे सङ्क्रान्तिका तरुल, सखरखण्ड, तिल, चाकु तथा घिउले स्थानीय उत्पादन र परम्परागत खाद्य ज्ञानलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । जनैपूर्णिमाको क्वाँटीमा प्रयोग हुने विभिन्न गेडागुडी हाम्रो जैविक विविधताको उदाहरण हुन् ।

जैविक उत्पादनः पर्वको नयाँ संस्कार

चाडपर्वमा हामी शुद्धता, पवित्रता र स्वस्थ जीवनको कुरा गर्छौं । पूजा सामग्रीदेखि खानपानसम्म स्वच्छता र शुद्धतालाई महत्व दिन्छौं । यस्तो अवस्थामा हाम्रो खाद्य उत्पादन प्रणाली पनि त्यही मूल्यसँग मेल खानुपर्छ ।

जैविक कृषि भन्नाले केवल रासायनिक मल र विषादीको विकल्प खोज्नु मात्र होइन । यसले माटोको स्वास्थ्य, जैविक विविधता, पानीको संरक्षण, किसानको स्वास्थ्य र उपभोक्ताको खाद्य सुरक्षालाई समेत समेट्छ ।

चाडपर्वमा प्रयोग हुने खाद्य सामग्री जैविक रूपमा उत्पादन भएको प्रमाणित गर्न सकियो भने यसको महत्व अझ बढ्न सक्छ । उदाहरणका लागि–जैविक चामल, दाल, तेल, मसला, मह, फलफूल, तरकारी तथा परम्परागत खाद्य पदार्थलाई पर्व विशेषको बजारसँग जोड्न सकिन्छ । यसले किसानलाई उत्पादन बढाउन प्रोत्साहन गर्नेछ भने उपभोक्तालाई पनि गुणस्तरीय विकल्प उपलब्ध गराउनेछ ।

चाडपर्वले गाउँको अर्थतन्त्र चलाउन सक्छ

नेपालमा चाडपर्वका बेला शहरबाट गाउँ फर्किने चलन अझै बलियो छ । परिवार भेटघाटसँगै गाउँका उत्पादनको खपत पनि बढ्छ । यदि गाउँमै उत्पादन भएका जैविक वस्तुलाई ब्रान्डिङ, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापनसँग जोड्न सकियो भने चाडपर्व ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने अवसर बन्न सक्छ ।

एक परिवारले दशैंका लागि गाउँको चामल, दाल, तेल, मसला, मह, तरकारी र फलफूल प्रयोग गर्ने हो भने त्यसको प्रत्यक्ष लाभ स्थानीय किसानलाई पुग्छ । हजारौं परिवारले यस्तो अभ्यास गर्ने हो भने रकमको ठूलो हिस्सा गाउँमै रहन्छ । यसले रोजगारी सिर्जना गर्छ, किसानको उत्पादनमा मूल्य थप्छ र स्थानीय अर्थतन्त्र बलियो बनाउँछ ।

यसका लागि किसानले मात्र होइन, सहकारी, निजी क्षेत्र, स्थानीय तह र उपभोक्ताले समेत भूमिका खेल्नुपर्छ । किसानले गुणस्तरीय उत्पादन गर्ने, सहकारीले संकलन र प्रशोधन गर्ने, निजी क्षेत्रले बजार र ब्रान्ड निर्माण गर्ने तथा राज्यले प्रमाणिकरण र बजार नियमनमा सहजीकरण गर्ने हो भने जैविक कृषि र चाडपर्वबीचको सम्बन्ध अझ बलियो बनाउन सकिन्छ ।

पर्वमा प्रकृतिको सम्मान पनि जोडिनुपर्छ

चाडपर्व खुशी र उत्सवका अवसर हुन् । तर उत्सव मनाउने क्रममा प्रकृतिमाथि पर्ने दबाबलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन । अत्यधिक प्लास्टिकको प्रयोग, खाद्यवस्तुको अनावश्यक प्याकेजिङ, फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरी र स्थानीय उत्पादनको विस्थापनले पर्वको वातावरणीय पक्ष कमजोर बनाइरहेको छ ।

त्यसैले अबको चाडपर्वमा ‘स्थानीय खाऔँ, जैविक रोजौँ, प्लास्टिक घटाऔँ र प्रकृति जोगाऔँ’ भन्ने संस्कार विकास गर्न सकिन्छ । जैविक उत्पादनसँगै वातावरणमैत्री प्याकेजिङ र पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सामग्रीको प्रयोग बढाउन सके चाडपर्वलाई वातावरणमैत्री बनाउन सकिन्छ ।

अब चाडपर्व मनाउने तरिका पनि केही बदलिनुपर्छ–विदेशी र आयातित वस्तुको प्रदर्शनभन्दा आफ्नै किसानको उत्पादनको सम्मान गर्ने संस्कारतर्फ । उपहार दिँदा स्थानीय मह, दाल, मसला, तेल, फलफूल वा अन्य जैविक उत्पादन दिन सकिन्छ । भोजमा स्थानीय खाद्य परिकारलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ । फूलदेखि खाद्यान्नसम्म स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

उपभोक्ताको रोजाइ नै परिवर्तनको आधार

जैविक कृषि विस्तारका लागि किसानलाई मात्र दोष वा जिम्मेवारी दिनु पर्याप्त हुँदैन । बजारमा माग नबढेसम्म उत्पादन प्रणाली परिवर्तन गर्न कठिन हुन्छ । त्यसैले उपभोक्ताले पनि आफ्नो रोजाइबाट कृषि प्रणालीलाई प्रभावित गर्न सक्छन् ।

‘सस्तो के छ ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘कसरी उत्पादन भयो?’ र ‘किसानले उचित मूल्य पाए कि पाएनन् ?’ भन्ने प्रश्न पनि उठ्न आवश्यक छ । खाद्य वस्तुको वास्तविक मूल्य केवल पसलको मूल्यमा हुँदैन, त्यसमा माटोको स्वास्थ्य, पानीको संरक्षण, किसानको श्रम, वातावरण र उपभोक्ताको स्वास्थ्यसमेत जोडिएको हुन्छ ।

चाडपर्वमा हामी आफ्ना प्रियजनलाई मिठो र राम्रो खानेकुरा खुवाउन चाहन्छौं । त्यसैले पर्वलाई सुरक्षित, पौष्टिक र स्थानीय खाद्य संस्कृतिको पुनर्जागरणसँग जोड्ने अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ ।

अबको पर्वः संस्कृति, कृषि र प्रकृतिको संगम

हाम्रा चाडपर्व केवल विगतको सम्झना होइनन, तिनले भविष्यको बाटो पनि देखाउन सक्छन् । जमरादेखि क्वाँटीसम्म, तरुलदेखि तिलसम्म, स्थानीय चामलदेखि मौलिक मसालासम्म–हाम्रो पर्व संस्कृतिभित्र कृषि र जैविक विविधताको ठूलो सम्पदा लुकेको छ ।

त्यसलाई आधुनिक बजार, वैज्ञानिक उत्पादन, जैविक प्रमाणीकरण, आकर्षक प्याकेजिङ र डिजिटल व्यापारसँग जोड्न सकियो भने नेपाली चाडपर्व किसानका लागि ठूलो आर्थिक अवसर बन्न सक्छन् ।

अब चाडपर्व मनाउने तरिका पनि केही बदलिनुपर्छ–विदेशी र आयातित वस्तुको प्रदर्शनभन्दा आफ्नै किसानको उत्पादनको सम्मान गर्ने संस्कारतर्फ । उपहार दिँदा स्थानीय मह, दाल, मसला, तेल, फलफूल वा अन्य जैविक उत्पादन दिन सकिन्छ । भोजमा स्थानीय खाद्य परिकारलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ । फूलदेखि खाद्यान्नसम्म स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यसरी हेर्दा चाडपर्व र जैविक कृषि दुई अलग विषय होइनन् । यी हाम्रो संस्कृति, स्वास्थ्य, प्रकृति र अर्थतन्त्रलाई जोड्ने एउटै सूत्रका दुई पाटा हुन् ।

चाडपर्वले हाम्रो संस्कृतिलाई जोगाउँछ भने जैविक कृषिले त्यस संस्कृतिको आधार–माटो, पानी, बीउ, किसान र प्रकृतिलाई जोगाउन सक्छ । त्यसैले अबको पर्व केवल रमाइलो र उपभोगको अवसर मात्र होइन, स्थानीय उत्पादनको सम्मान, किसानको समृद्धि र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारीको उत्सव पनि बन्नुपर्छ ।

लेखक : सामथ्र्य नेपाल प्रा. लि. का अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।

adhikarithirprasad@gmail.com