‘जैविक कृषि राम्रो कि रासायनिक कृषि ?’ भन्ने मात्र होइन । प्रश्न हो–हामी कस्तो माटो, कस्तो पानी, कस्तो खाना र कस्तो भविष्य आफ्ना सन्ततिलाई छोड्न चाहन्छौँ ?
‘माटो स्वस्थ भए मात्र कृषि स्वस्थ हुन्छ, कृषि स्वस्थ भए मात्र मानव जीवन स्वस्थ र समृद्ध हुन्छ ।’
जलवायु परिवर्तन आज विश्वकै सबैभन्दा गम्भीर चुनौतीमध्ये एक बनेको छ । तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा, लामो खडेरी, असामान्य बाढी, पहिरो, हिमनदी पग्लिने क्रम, नयाँ–नयाँ रोग तथा कीराको प्रकोप र कृषि उत्पादनमा हुने उतारचढाव यसका प्रत्यक्ष संकेत हुन् । नेपालजस्तो हिमालदेखि तराईसम्मको भौगोलिक विविधता भएको देश जलवायु परिवर्तनको प्रभावबाट अझ बढी संवेदनशील छ । पछिल्लो समय रसुवा, नुवाकोट र आसपासमा देखिएको विनाशकारी बाढी तथा पहिरोले जलवायु परिवर्तनलाई केवल वातावरणीय बहसको विषय नभई जीवन, कृषि, पूर्वाधार र अर्थतन्त्रसँग जोडिएको वास्तविक संकटका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।
नेपालको जैविक कृषि : सम्भावना ठूलो, अवस्था कमजोर
नेपालमा जैविक कृषि कुनै नयाँ अवधारणा होइन । रासायनिक मल र विषादीको व्यापक प्रयोग सुरु हुनुभन्दा धेरै अगाडिदेखि नेपाली किसानले गोबर मल, कम्पोस्ट, हरियो मल, जैविक अवशेष, बाली चक्र, मिश्रित खेती तथा स्थानीय बीउमा आधारित कृषि गर्दै आएका थिए । आधुनिक भाषामा त्यसलाई अहिले ‘अर्गानिक’ वा ‘जैविक कृषि’ भनिएको मात्र हो । तर व्यावसायिक तथा प्रमाणित जैविक कृषि भने अझै प्रारम्भिक अवस्थामा छ । कृषि विकाससम्बन्धी सरकारी प्रकाशनमा IBL को तथ्यांक उद्धृत गर्दै सन् २०१९ मा नेपालमा प्रमाणित जैविक खेतीको क्षेत्रफल करिब ९,३६० हेक्टर मात्र रहेको उल्लेख छ । यसको अर्थ नेपालको कुल कृषि क्षेत्रको तुलनामा प्रमाणित जैविक खेती अत्यन्तै सानो हिस्सामा सीमित छ । अर्कोतर्फ, नेपाल सरकार आफैंले प्राङ्गारिक कृषि प्रवद्र्धन कार्यविधि-२०७५ तथा प्राङ्गारिक तथा जीवाणु मल निर्देशिका-२०७८ जस्ता नीतिगत व्यवस्था अघि सारेको छ । अर्थात् नीति बनेको छ, सम्भावना छ, किसानमा परम्परागत ज्ञान छ; तर प्रमाणित उत्पादन, बजार, प्रमाणीकरण, मूल्य, अनुसन्धान र उपभोक्ता विश्वासको संरचना अझै बलियो बन्न सकेको छैन ।
नेपाल सरकार आफैंले प्राङ्गारिक कृषि प्रवद्र्धन कार्यविधि–२०७५ तथा प्राङ्गारिक तथा जीवाणु मल निर्देशिका-२०७८ जस्ता नीतिगत व्यवस्था अघि सारेको छ । अर्थात् नीति बनेको छ, सम्भावना छ, किसानमा परम्परागत ज्ञान छ; तर प्रमाणित उत्पादन, बजार, प्रमाणीकरण, मूल्य, अनुसन्धान र उपभोक्ता विश्वासको संरचना अझै बलियो बन्न सकेको छैन ।
जलवायु परिवर्तनअघि प्रकृतिको सकारात्मक सन्तुलन जलवायु परिवर्तनलाई मानव गतिविधिले तीव्र बनाउनुअघि पनि पृथ्वीको जलवायुमा प्राकृतिक उतारचढाव हुन्थ्यो । तर प्राकृतिक प्रणालीभित्र पानी, माटो, वनस्पति, जीवजन्तु र वातावरणबीचको सम्बन्धले एउटा सन्तुलन कायम राख्थ्यो । परम्परागत कृषि प्रणालीमा खेतको माटो खाली छोडिँदैनथ्यो । गोबर, पातपतिङ्गर, कृषि अवशेष र जैविक पदार्थ पुनः माटोमै फर्किन्थे । खेत र वनबीच सम्बन्ध थियो । पशुपालन र खेती एकअर्काका पूरक थिए । स्थानीय बीउ र मिश्रित खेतीका कारण एउटा मात्र बालीमा निर्भरता कम थियो । जैविक पदार्थयुक्त माटोले पानी धारण गर्ने क्षमता बढाउँछ, माटोको संरचना सुधार गर्छ र क्षरण घटाउन सहयोग गर्छ । नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्को माटोसम्बन्धी स्रोतले पनि माटोको जैविक पदार्थले पोषक तत्व आपूर्ति, पानी धारण क्षमता, माटोको संरचना तथा क्षरण रोकथाममा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने उल्लेख गरेको छ । यसैले जैविक कृषि केवल ‘रासायनिक मल नहाल्ने खेती’ होइन; यो माटो, पानी, वनस्पति, जीवाणु, पशु र मानवबीचको प्राकृतिक चक्रलाई पुनःस्थापित गर्ने कृषि प्रणाली हो ।
पूर्वीय दर्शनले हजारौं वर्षअघि दिएको चेतावनी
आज हामी जलवायु परिवर्तन, वातावरण संरक्षण र दिगो विकासको कुरा गरिरहेका छौँ। तर प्रकृतिसँगको मानव सम्बन्धबारे पूर्वीय दर्शनले हजारौँ वर्षअघि नै गहिरो सन्देश दिएको थियो । अथर्ववेदमा भनिएको छ- ‘यत् ते भूमे विखनामि क्षिप्रं तदपि रोहतु ।’ अर्थात– ‘हे पृथ्वी माता, मैले तिमीलाई जहाँ खनेको छु, त्यहाँ फेरि छिट्टै हरियाली पलाओस् ।’ यो श्लोकले पृथ्वीबाट स्रोत लिँदा त्यसको पुनःपूर्ति र संरक्षण गर्नुपर्ने जिम्मेवारी सम्झाउँछ । प्रकृतिलाई केवल उपयोग गर्ने वस्तु होइन, निरन्तर हेरचाह र पुनर्जीवन आवश्यक पर्ने जीवित आधारका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण यसमा व्यक्त भएको छ । त्यस्तै शान्ति मन्त्रमा भनिएको छ- ‘ॐ द्यौः शान्तिरन्तरिक्षं शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः शान्तिरोषधयः शान्तिः ।’ अर्थात् आकाशमा शान्ति होस्, अन्तरिक्षमा शान्ति होस्, पृथ्वीमा शान्ति होस्, पानीमा शान्ति होस् र औषधीय वनस्पतिमा शान्ति होस् । पूर्वीय दर्शनको मूल सन्देश स्पष्ट छ-प्रकृति सुरक्षित भए मात्र मानव सुरक्षित हुन्छ ।
रसुवा-नुवाकोटको विपत्ति : प्रकृतिको संकेत कि हाम्रो चेतावनी ?
२०८३ भदौ १० मा रसुवा क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायत क्षेत्रमा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्यायो । प्रारम्भिक विवरणअनुसार यो हिमाली क्षेत्रमा भएको हिमनदी-हिमपहिरोसम्बन्धी घटनासँग जोडिएको थियो र त्यसबाट आएको बाढी तथा पहिरोले ठूलो विनाश निम्त्यायो । यस घटनालाई केवल ‘प्राकृतिक विपत्ति’ भनेर पन्छिनु पर्याप्त हुँदैन । जलवायु परिवर्तनले हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम, हिमनदी र जलचक्रमा पारिरहेको परिवर्तनले यस्ता जोखिमलाई अझ गम्भीर बनाइरहेको वैज्ञानिक चिन्ता छ । नेपाल आफैंले पनि यस्ता विपत्तिपछि जलवायु न्याय र क्षतिपूर्तिको मुद्दा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा उठाइरहेको छ । तर अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि छ–हामीलाई जोखिमबारे पर्याप्त जानकारी थियो त ? जलवायु परिवर्तनबारे वैज्ञानिक सूचना, पूर्वसूचना प्रणाली, स्थानीय तहको तयारी, नदी तथा बस्तीको जोखिम नक्सांकन र जनचेतना कमजोर भए प्राकृतिक जोखिम मानवीय विपत्तिमा परिणत हुन्छ । त्यसैले जलवायु परिवर्तनको ज्ञान नहुनु, जोखिमलाई कम आँक्नु र प्रकृतिमाथि अत्याधिक दबाब सिर्जना गर्नु आफैंमा अर्को जोखिम हो ।
जलवायु परिवर्तनले हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम, हिमनदी र जलचक्रमा पारिरहेको परिवर्तनले यस्ता जोखिमलाई अझ गम्भीर बनाइरहेको वैज्ञानिक चिन्ता छ । नेपाल आफैंले पनि यस्ता विपत्तिपछि जलवायु न्याय र क्षतिपूर्तिको मुद्दा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा उठाइरहेको छ । तर अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि छ–हामीलाई जोखिमबारे पर्याप्त जानकारी थियो त ?
अबको बाटो : जैविक कृषि किन आवश्यक ?
जलवायु परिवर्तन रोक्ने सम्पूर्ण जिम्मेवारी कृषि क्षेत्रले मात्र लिन सक्दैन । उद्योग, ऊर्जा, यातायात, वन संरक्षण, शहरीकरण र अन्तर्राष्ट्रिय कार्बन उत्सर्जन सबै यसको हिस्सा हुन् । तर नेपालका लागि कृषि क्षेत्र जलवायु अनुकूलन र प्रकृति संरक्षणको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ । जैविक कृषि अपनाउँदा माटोमा जैविक पदार्थ बढाउन, पानी धारण क्षमता सुधार गर्न, माटो क्षरण घटाउन, जैविक विविधता संरक्षण गर्न र कृषि प्रणालीलाई बाह्य रासायनिक इनपुटमा निर्भरता घटाउन सहयोग पुग्छ । स्वस्थ माटोले असामान्य वर्षा र सुख्खा दुवै अवस्थामा खेती प्रणालीको सहनशीलता बढाउन सक्छ । त्यसैले जैविक कृषि केवल ‘विषादीरहित खाना’ उत्पादन गर्ने अभियान होइन; यो माटो बचाउने, पानी बचाउने, जैविक विविधता बचाउने र किसानको उत्पादन प्रणालीलाई जलवायु जोखिमसँग सामना गर्न सक्षम बनाउने अभियान हो ।
नेपालले अब जैविक कृषिलाई केवल वैकल्पिक कृषि प्रणालीका रूपमा होइन, जलवायु अनुकूलनको राष्ट्रिय रणनीतिका रूपमा लिनुपर्छ । स्थानीय जैविक मलको उत्पादन, किसानलाई प्राविधिक ज्ञान, जैविक कीट व्यवस्थापन, स्थानीय बीउ संरक्षण, जैविक प्रमाणीकरण, छुट्टै बजार, उचित मूल्य र उपभोक्ता शिक्षा एकसाथ अघि बढाउन आवश्यक छ । अन्ततः प्रश्न ‘जैविक कृषि राम्रो कि रासायनिक कृषि ?’ भन्ने मात्र होइन । प्रश्न हो-हामी कस्तो माटो, कस्तो पानी, कस्तो खाना र कस्तो भविष्य आफ्ना सन्ततिलाई छोड्न चाहन्छौँ ? जलवायु परिवर्तनको चाप बढ्दै जाँदा प्रकृतिसँग लडेर होइन, प्रकृतिसँग सहकार्य गरेर कृषि गर्नुपर्ने समय आएको छ । त्यसैले जैविक कृषि अब विकल्प मात्र होइन, नेपालको दीर्घकालीन खाद्य सुरक्षा, माटो संरक्षण र जलवायु अनुकूलनको एउटा महत्वपूर्ण आधार बन्नुपर्छ ।
माटो बचाऔँ, जैविक कृषि बढाऔँ; प्रकृति बचाऔँ, भविष्य बचाऔँ ।
लेखक : सामथ्र्य नेपाल प्रा. लि. का अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।
adhikarithirprasad@gmail.com
यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
