बाल्यकालमा हामीले आकाशलाई ठूलो देख्यौँ, पहाडलाई अग्लो देख्यौँ र बालाई ती दुवैभन्दा ठूलो । उमेर बढ्दै जाँदा आकाशको दूरी नाप्न सक्यौँ, पहाडको उचाइ अनुमान गर्न सक्यौँ, तर बाको मनको गहिराइ नाप्ने कुनै मापदण्ड भेटिएन।

बुबालाई सम्बोधन गर्ने शब्द संसारमा धेरै होलान्पि-ता, जनक, बाबु, बुबा, पिताजी। तर नेपाली मनको सबैभन्दा भित्री तहमा पुगेर हृदयलाई छोइदिने एउटा शब्द छ-‘बा’ । यो केवल सम्बोधन होइन, यो एउटा अनुभूति हो; एउटा भरोसा हो; एउटा छायाँ हो; एउटा मौन प्रार्थना हो । ‘बा’ उच्चारण गर्दा ओठले एउटा शब्द बोल्छ, तर मनले हजारौँ कथा सम्झिन्छ । बाल्यकालको औँला समातेर हिँडाउने हातदेखि जीवनको कठिन मोडमा नबोलीकन साथ दिने आँखासम्म-‘बा’ आफैँमा एउटा संसार हो । छोराछोरीका लागि बा कहिल्यै सामान्य मानिस हुँदैनन् । उनीहरूका आँखामा बा अलिकति देवता, अलिकति पहाड, अलिकति आकाश र धेरैभन्दा धेरै आफ्नै घरको न्यानो हुन्छन् । बाल्यकालमा हामीले आकाशलाई ठूलो देख्यौँ, पहाडलाई अग्लो देख्यौँ र बालाई ती दुवैभन्दा ठूलो । उमेर बढ्दै जाँदा आकाशको दूरी नाप्न सक्यौँ, पहाडको उचाइ अनुमान गर्न सक्यौँ, तर बाको मनको गहिराइ नाप्ने कुनै मापदण्ड भेटिएन । बा हुनु भनेको सन्तानको जीवनमा एउटा यस्तो छाता हुनु हो, जसले आफू भिजेर पनि सन्तानलाई ओभानो राख्छ । बाको हातमा जादु हुन्छ भन्ने हामीले कहिल्यै विज्ञानको पुस्तकमा पढेनौँ । तर बाल्यकालमा निधारमा बाको हात परेपछि ज्वरो कम भएजस्तो लाग्थ्यो । रातको अँध्यारोमा डर लाग्दा बाको आवाज सुनिएपछि संसार सुरक्षित भएको अनुभूति हुन्थ्यो । बाटोमा लड्दा घुँडामा लागेको चोटभन्दा बाको आँखामा देखिएको चिन्ता ठूलो लाग्थ्यो। हामी रोयौँ भने बा सान्त्वना दिन्थे; हामी हाँस्यौँ भने बा चुपचाप मुस्कुराउँथे । आफ्नो खुसीको मूल्यमा सन्तानको खुसी किन्ने त्यो मौन व्यापार नै शायद पितृत्व हो ।

बा धेरै कुरा बोल्दैनन् । कतिपय बा त आफ्ना भावनालाई शब्द दिन पनि जान्दैनन् । तर उनीहरूको मौनताभित्र एउटा विशाल शब्दकोश हुन्छ । त्यहाँ सन्तानको भविष्यको चिन्ता हुन्छ, घरको जिम्मेवारी हुन्छ, रोग र ऋणका डर हुन्छन्, छोराछोरीको पढाइको सपना हुन्छ, उनीहरूका लागि राम्रो जीवन बनाउने संकल्प हुन्छ । बा कहिलेकाहीँ कठोर देखिन्छन्, तर त्यो कठोरताको भित्री तहमा असाध्यै कोमल प्रेम लुकेको हुन्छ ।

सन्तानले कल्पना गरेको ‘बा’ संसारकै सबैभन्दा सुन्दर पात्र हुन्छ, हामीले कल्पना गरेको बा कहिल्यै थाक्दैनन् । उनीहरू कहिल्यै हार्दैनन् । उनीहरूलाई आफ्नो दुःखभन्दा हाम्रो दुःख ठूलो लाग्छ । हाम्रो असफलतामा उनीहरू हामीभन्दा बढी दुख्छन्, तर हाम्रो हात छोड्दैनन् । हामी जीवनको कुनै मोडमा लड्यौँ भने उठाउने पहिलो हात बाको हुन्छ।  हामी सफल भयौँ भने सबैभन्दा धेरै खुसी हुने आँखामा प्रायः बाको आँखै हुन्छ तर बाको प्रेमको एउटा अद्भुत विशेषता छ—उहाँ प्रेमको विज्ञापन गर्नुहुन्न।

बाल्यकालमा बाको गाली पनि प्रेमजस्तै लाग्थ्यो । त्यो बेला बुझिएन—किन बा यति कडा हुनुहुन्छ ? किन आफूले चाहेको कुरा तुरुन्तै पूरा गरिदिनुहुन्न ? किन पढ्न भन्नुहुन्छ ? किन समयमै घर आउन भन्नुहुन्छ ? किन गलत बाटोमा हिँड्दा रोक्नुहुन्छ ? पछि बुझियो—बाको कठोरता हाम्रो स्वतन्त्रता खोस्नका लागि थिएन, हाम्रो भविष्य जोगाउनका लागि थियो । सन्तानले आफ्नो जीवनमा धेरै गुरु भेट्छन्, धेरै पुस्तक पढ्छन्, धेरै विश्वविद्यालय धाउँछन् । तर जीवनको पहिलो पाठशाला घर हो र पहिलो गुरु प्रायः बा नै हुन्छन् । बाको काँधमा बसेर संसार हेर्ने बच्चाले त्यही काँधबाट जीवनको पहिलो उचाइ पाउँछ । बाको हात समातेर बाटो काट्ने बच्चाले त्यही हातबाट जीवनको पहिलो सुरक्षा पाउँछ । बाको साथमा खेतबारी, बजार, मेला, मन्दिर वा परदेशको बाटो हिँडेको सानो स्मृति पनि पछि जीवनको ठूलो सम्पत्ति बनेर फर्किन्छ । बा सन्तानलाई सम्पत्ति दिएर मात्र धनी बनाउँदैनन्; उनीहरूले संस्कार दिएर धनी बनाउँछन् । घरमा बाको उपस्थिति आफैँमा एउटा अनुशासन हुन्थ्यो । बिहानको उज्यालोसँगै उठ्ने बानी, ठूलालाई सम्मान गर्ने संस्कार, मेहनतबाट नभाग्ने शिक्षा, दुःखमा नआत्तिने साहस, अरूको पीडालाई आफ्नो पीडा सम्झने मानवीयता—यी कुरा पाठ्यपुस्तकमा थिएनन् । बाको व्यवहार नै ती सबैको पाठ थियो । कुनै बा ठूलो पदमा पुगेका नहुन सक्छन् । उनीसँग महँगो गाडी नहुन सक्छ । ठूलो घर नहुन सक्छ । बैंकमा करोडौँ रुपैयाँ नहुन सक्छ । तर सन्तानको आँखामा बाको मूल्य यी कुनै हिसाबले नापिँदैन ।  बिहानदेखि साँझसम्म पसिनाले भिजेको एउटा कमिज, खस्रो हात, पुरानो जुत्ता, थाकेको शरीर र सन्तानको भविष्यप्रतिको अटल विश्वास-यिनै हुन् बाका वास्तविक गहना, कति बाले आफ्ना रहरहरू सन्तानका किताबमा साटेका हुन्छन्, कति बाले आफ्ना नयाँ कपडा छोराछोरीको विद्यालय पोसाकमा साटेका हुन्छन्, कति बाले आफूले नखाई सन्तानको थाल भरिदिएका हुन्छन्, कति बाले आफू बिरामी हुँदा पनि ‘मलाई केही भएको छैन’ भनेर ढाँटेका हुन्छन्, कति बाले आफ्नो दुःख लुकाएर सन्तानको अनुहारमा मुस्कान खोजेका हुन्छन् ।

त्यसैले त सन्तानले कल्पना गरेको ‘बा’ संसारकै सबैभन्दा सुन्दर पात्र हुन्छ, हामीले कल्पना गरेको बा कहिल्यै थाक्दैनन् । उनीहरू कहिल्यै हार्दैनन् । उनीहरूलाई आफ्नो दुःखभन्दा हाम्रो दुःख ठूलो लाग्छ । हाम्रो असफलतामा उनीहरू हामीभन्दा बढी दुख्छन्, तर हाम्रो हात छोड्दैनन् । हामी जीवनको कुनै मोडमा लड्यौँ भने उठाउने पहिलो हात बाको हुन्छ । हामी सफल भयौँ भने सबैभन्दा धेरै खुसी हुने आँखामा प्रायः बाको आँखै हुन्छ तर बाको प्रेमको एउटा अद्भुत विशेषता छ-उहाँ प्रेमको विज्ञापन गर्नुहुन्न ।

आमाको प्रेम धेरैपटक आँसुमा देखिन्छ, अँगालोमा देखिन्छ, स्पर्शमा देखिन्छ । बाको प्रेम भने कतिपय अवस्थामा मौन हुन्छ । उहाँले ‘म तिमीलाई धेरै माया गर्छु’ भनेर दिनहुँ नभन्न सक्नुहुन्छ । तर बिहान सबेरै उठेर काममा जानु, साँझ थकित शरीर लिएर घर फर्कनु, छोराछोरीको भविष्यको चिन्ता गर्नु र आफ्नो आवश्यकतालाई अन्तिममा राख्नु-त्यही मौन कर्ममा प्रेमको सबैभन्दा गहिरो भाषा लेखिएको हुन्छ ।

त्यसैले बाको प्रेम बुझ्न कानले भन्दा हृदयले सुन्नुपर्छ । पुराणहरूमा देवताका कथा छन्, ऋषिका कथा छन्, राजाका कथा छन्, वीरका कथा छन् । तर प्रत्येक घरमा एउटा यस्तो ‘पुराण’ हुन्छ, जुन कुनै शास्त्रमा लेखिएको हुँदैन—त्यो हो बाको जीवनको पुराण । त्यस पुराणमा अध्यायहरू हुँदैनन्, तर प्रत्येक दिन एउटा कथा हुन्छ । कहिले संघर्षको कथा, कहिले त्यागको, कहिले पसिनाको, कहिले आशाको, कहिले सन्तानका लागि गरिएको मौन बलिदानको । बाको पुराण पढ्न पुस्तक पल्टाउनु पर्दैन । उहाँका हातका रेखा हेरे पुग्छ । निधारका चाउरी हेरे पुग्छ । समयसँगै फिक्का हुँदै गएको कपडा हेरे पुग्छ । घरको पुरानो भित्तामा टाँसिएको सन्तानको प्रमाणपत्र हेरे पुग्छ । सन्तान सफल हुँदा बाको अनुहारमा देखिने गर्व पढे पुग्छ । बा आफैँ एउटा जीवित इतिहास हुन् ।

पिता स्वर्ग हुन्, पिता धर्म हुन्, पिता नै सर्वोच्च तपस्या हुन् । पितालाई प्रसन्न राख्दा सबै देवता प्रसन्न हुन्छन् । तर मेरा लागि, हाम्रो लागि, प्रत्येक छोराछोरीका लागि बा केवल शास्त्रको एउटा पंक्ति होइनन्।  बा त त्यो जीवित श्लोक हुन्, जसलाई हामीले बाल्यकालदेखि पढ्दै आयौँ तर अर्थ धेरै ढिलो बुझ्यौँ । बा हाम्रो पहिलो आश्रय हुन्, बा हाम्रो पहिलो साहस हुन्, बा हाम्रो पहिलो अनुशासन हुन्, बा हाम्रो पहिलो आदर्श हुन्, बा हाम्रो जीवनको मौन कवि हुन्, बा हाम्रो घरको नदेखिने स्तम्भ हुन् र सबैभन्दा ठूलो कुरा—बा हाम्रो स्मृतिको सबैभन्दा उज्यालो दीप हुन् ।

उनको काँधमा एउटा परिवारको इतिहास बोकेको हुन्छ । उनको स्मृतिमा गाउँको कथा हुन्छ । उनको पसिनामा माटोको गन्ध हुन्छ । उनको बोलीमा पुर्खाको संस्कार हुन्छ । उनले आफ्ना बाबुबाट पाएको संस्कार हामीसम्म ल्याउँछन् र हामीले पाएको संस्कार हाम्रा सन्तानसम्म पुर्‍याउँछौँ । यसरी बा एउटा पुस्ता र अर्को पुस्ताबीचको अदृश्य पुल हुन् । समय बित्दै जान्छ । हामी ठूला हुँदै जान्छौँ। बाको हात समातेर हिँड्ने बालक एक दिन आफ्नै सन्तानको हात समात्ने अभिभावक बन्छ । हिजो बाको काँधमा बसेर संसार हेर्ने छोरो आज आफ्नै काँधमा संसार बोकेर हिँड्छ। त्यही बेला बल्ल बुझिन्छ—बा किन यति चुप थिए ? किन सधैँ चिन्तित हुन्थे ? किन सानो कुरामा पनि सम्झाउँथे ? किन आफूलाई केही नचाहिने जस्तो गर्थे  ? किनकि बुबा भएपछि मात्र बाको हृदय बुझिन्छ ।

जति उमेर बढ्दै जान्छ, त्यति बाको मूल्य अझ गहिरो हुँदै जान्छ । बाल्यकालमा बा घरको सबैभन्दा बलियो मान्छे लाग्थे । युवावस्थामा कहिलेकाहीँ उनका विचार पुराना लाग्न सक्छन् । तर जीवनले आफ्ना कठोर पाठ पढाउँदै गएपछि फेरि त्यही बाको सानो सल्लाह अमूल्य लाग्न थाल्छ । संसारले हजारौँ सुझाव दिन्छ, तर बाको एउटा वाक्यले मनलाई अनौठो शान्ति दिन्छ । कहिलेकाहीँ जीवनको भीडमा उभिएर मनले बाल्यकाल खोज्छ । त्यो आँगन खोज्छ जहाँ बा बसेका थिए । त्यो ढोका खोज्छ जहाँबाट बा बाहिर निस्कन्थे । त्यो कुर्सी खोज्छ जहाँ बसेर बा परिवारको अवस्था बुझ्थे। त्यो आवाज खोज्छ, जसले भन्थ्यो-“डराउनु पर्दैन, म छु।” सायद मानिसको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा यही वाक्य हो-“म छु।” बा हुनु भनेको सन्तानलाई यही विश्वास दिनु हो-जति ठूलो संसार भए पनि, तिमी एक्लो छैनौ । बाको उमेर ढल्दै जाँदा सन्तानको मनमा एउटा अनकहा डर जन्मिन्छ । हिजो पहाडजस्तो देखिने बा आज विस्तारै कमजोर देखिन थाल्छन् । हिजो बलियो हात आज काँप्न थाल्छ । हिजो लामो पाइला चाल्ने बा आज बिस्तारै हिँड्न थाल्छन् । हिजो हामीलाई सम्हाल्ने हात आज हाम्रो सहाराको खोजी गर्न थाल्छ । समयले हामीलाई एउटा गहिरो सत्य सिकाउँछ-बाको शरीर बूढो हुन सक्छ, तर बाको आशीर्वाद कहिल्यै बूढो हुँदैन । बुबाको मुख हेर्ने औँसी त्यसैले केवल एउटा पर्व होइन । यो आफ्नै अस्तित्वको जरातिर फर्किने दिन हो । आफू कहाँबाट आयौँ, कसको त्यागमा हुर्कियौँ, कसले हाम्रो हात समातेर जीवनको बाटो देखायो भन्ने सम्झिने दिन हो । बाको अनुहार हेर्दा हामी केवल एउटा अनुहार हेर्दैनौँ; त्यहाँ आफ्नो बाल्यकाल देख्छौँ, आफ्नो इतिहास देख्छौँ, आफ्नो भविष्यको जिम्मेवारी देख्छौँ । बाको चरणमा निहुरिँदा हामी केवल संस्कार पूरा गर्दैनौँ; हामी आफ्नो अहंकारलाई केही क्षणका लागि झुकाउँछौँ । संसार जित्ने दौडमा दौडिरहेको मानिस त्यस दिन आफ्नै घरको एउटा वृद्ध हात समातेर बुझ्छ-सबैभन्दा ठूलो विजय भनेको आफूलाई जन्म दिने र हुर्काउने मानिसको मन जित्नु रहेछ। संस्कृतले पिताको महिमालाई अत्यन्त सुन्दर ढंगले सम्झाएको छ-

पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता हि परमं तपः ।
पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः ॥

अर्थात्-पिता स्वर्ग हुन्, पिता धर्म हुन्, पिता नै सर्वोच्च तपस्या हुन्। पितालाई प्रसन्न राख्दा सबै देवता प्रसन्न हुन्छन्। तर मेरा लागि, हाम्रो लागि, प्रत्येक छोराछोरीका लागि बा केवल शास्त्रको एउटा पंक्ति होइनन्। बा त त्यो जीवित श्लोक हुन्, जसलाई हामीले बाल्यकालदेखि पढ्दै आयौँ तर अर्थ धेरै ढिलो बुझ्यौँ। बा हाम्रो पहिलो आश्रय हुन्, बा हाम्रो पहिलो साहस हुन्, बा हाम्रो पहिलो अनुशासन हुन्, बा हाम्रो पहिलो आदर्श हुन्, बा हाम्रो जीवनको मौन कवि हुन्, बा हाम्रो घरको नदेखिने स्तम्भ हुन् र सबैभन्दा ठूलो कुरा-बा हाम्रो स्मृतिको सबैभन्दा उज्यालो दीप हुन्।

बा, तपाईं हाम्रो घरको एउटा सदस्य मात्र होइन; तपाईं हाम्रो घरको आकाश हुनुहुन्छ। तपाईंको छायाँमा हामीले जीवन सिक्यौँ  । तपाईंको पसिनामा हाम्रो भविष्य उम्रियो  । तपाईंको मौनतामा हामीले प्रेम पढ्यौँ  । तपाईंको कठोरतामा अनुशासन भेट्यौँ । तपाईंको आँखामा आफ्नो संसार देख्यौँ । आज समयले धेरै कुरा बदलिदिएको छ। घर फेरिएका छन्, गाउँ फेरिएका छन्, बाटाहरू फेरिएका छन्, जीवनशैली फेरिएको छ। तर बाको महिमा बदलिएको छैन  । सन्तानका लागि बा अझै त्यही पुरानो चौतारी हुन्, जहाँ थाकेको मन आएर विश्राम गर्न सक्छ । त्यही पीपलको छायाँ हुन्, जहाँ घामले पोल्दैन । त्यही दीप हुन्, जसको उज्यालोमा जीवनको बाटो देखिन्छ ।

आज हामी जहाँ छौँ, त्यहाँ पुग्न हाम्रो आफ्नै परिश्रम होला; तर त्यो बाटोमा बाको पसिनाको अंश अवश्य छ । हाम्रो सफलताको शिखरमा हाम्रो नाम लेखिएको होला, तर त्यस शिखरसम्म पुग्ने पहिलो खुड्किलो बाले बनाइदिएका हुन्छन् त्यसैले आज बाको मुख हेर्दा मनभित्र एउटा मात्र प्रार्थना जागोस्-“बा, मैले तपाईंको त्यागको सम्पूर्ण मूल्य तिर्न सक्दिनँ । तपाईंले मेरो लागि छोडेका रहरहरू फिर्ता दिन सक्दिनँ । तपाईंले मेरो भविष्यका लागि बाँचेर बिताएका वर्षहरू फिर्ता ल्याउन सक्दिनँ । तर तपाईंले सिकाएको बाटोमा हिँड्नेछु। तपाईंको नाममा कलङ्क नआउने गरी बाँच्नेछु । तपाईंले दिएको संस्कारलाई आफ्नो सन्तानसम्म पुर्‍याउनेछु । र जबसम्म मेरो शिरमाथि तपाईंको हात रहन्छ, म आफूलाई संसारकै भाग्यमानी सन्तान सम्झिरहनेछु।” बा, तपाईं हाम्रो घरको एउटा सदस्य मात्र होइन; तपाईं हाम्रो घरको आकाश हुनुहुन्छ। तपाईंको छायाँमा हामीले जीवन सिक्यौँ । तपाईंको पसिनामा हाम्रो भविष्य उम्रियो । तपाईंको मौनतामा हामीले प्रेम पढ्यौँ । तपाईंको कठोरतामा अनुशासन भेट्यौँ । तपाईंको आँखामा आफ्नो संसार देख्यौँ । आज समयले धेरै कुरा बदलिदिएको छ । घर फेरिएका छन्, गाउँ फेरिएका छन्, बाटाहरू फेरिएका छन्, जीवनशैली फेरिएको छ । तर बाको महिमा बदलिएको छैन । सन्तानका लागि बा अझै त्यही पुरानो चौतारी हुन्, जहाँ थाकेको मन आएर विश्राम गर्न सक्छ । त्यही पीपलको छायाँ हुन्, जहाँ घामले पोल्दैन । त्यही दीप हुन्, जसको उज्यालोमा जीवनको बाटो देखिन्छ ।

अन्ततः, बाको महिमा लेखेर सकिँदैन । बाका लागि हजारौँ कविता लेखिए पनि एउटा आँसु बढी साँचो हुन सक्छ । हजारौँ शब्द बोलिए पनि बाको हात समातेर केही क्षण मौन बस्नु अझ अर्थपूर्ण हुन सक्छ ।

किनकि—
बा शब्द होइनन्, अनुभूति हुन्, बा व्यक्ति होइनन्, एउटा युग हुन्, बा छायाँ होइनन्, जीवनको आश्रय हुन्, बा कथा होइनन्, हाम्रो आफ्नै इतिहास हुन् र बा पुराण होइनन् मात्र-हामीले पुस्तौँसम्म पढिरहने जीवित पुराण हुन् । आज बाको मुख हेर्ने औँसीमा आफ्ना बाको अनुहारमा केवल उमेरका रेखा नहेरौँ । ती रेखाभित्र आफ्नो बाल्यकाल खोजौँ। आफ्नो भविष्य खोजौँ। आफ्नो अस्तित्व खोजौँ । अनि उहाँको चरणमा शिर राखेर मनमनै भनौँ-

यस्य छायाँसमाश्रित्य वर्धते पुत्रजीवनम् ।
स पिता पूजनीयश्च वन्दनीयश्च सर्वदा ॥
पितृपादोदकं तीर्थं पितृवाक्यं हितं स्मृतम् ।
पितृसेवापरं पुण्यं नास्ति लोकेषु दुर्लभम् ॥

बा !
तपाईंको छायाँमा हुर्किन पाउनु नै मेरो सबैभन्दा ठूलो भाग्य हो, तपाईंको आशीर्वाद मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो, समय जति बदलियोस्, संसार जति टाढा पुगोस्, मेरो मनको एउटा कुनामा तपाईं सधैँ उस्तै रहनुहोस्।

बा ! सदासर्वदा तपाईंको आशीर्वाद पाइराखूँ ।