हामीसँग लाइभ जाने सुविधा छ तर, लाइभभन्दा ठूलो कुरा जीवन हो, हामीसँग ट्याप गर्ने औँला छ तर त्यो औँलाभन्दा ठूलो कुरा—हाम्रो निर्णय हो । आज एकपटक आफ्नो मोबाइलको स्क्रिन बन्द गरेर ऐनामा हेरौँ ।

आज मान्छेको हातमा मोबाइल छैन, मोबाइलको हातमा मान्छे छ, औँलाको एउटा ट्यापले संसार खुल्छ, अर्को ट्यापले संसार बन्द हुन्छ, तेस्रो ट्यापले कसैलाई रातारात चर्चित बनाउँछ, चौथो ट्यापले कसैको निजी जीवन बजारमा पुर्याउँछ, अनि पाँचौँ ट्यापसँगै सुरु हुन्छ–उपहार, लाइक, फलोअर र भाइरल हुने असीमित भोक ।

हिजो मान्छेले प्रतिष्ठा कमाउँथ्यो, आज ‘भ्यु’ कमाउन दौडिरहेको छ, हिजो मानिस आफ्नो चरित्रले चिनिन चाहन्थ्यो, आज क्यामेराको अगाडि कति मानिसले हेरे भन्ने संख्याले आफ्नो मूल्य नापिरहेको छ । हिजो घरको इज्जत घरभित्र जोगाइन्थ्यो, आज ‘कन्टेन्ट’ का नाममा निजी जीवनको ढोका आफैँ खोलेर संसारलाई निम्त्याइएको छ । प्रश्न यो होइन–सामाजिक सञ्जाल खराब हो कि राम्रो ? प्रश्न अझ डरलाग्दो छ– हामी सामाजिक सञ्जाल चलाइरहेका छौँ कि सामाजिक सञ्जालले हामीलाई चलाइरहेको छ ?

आज ‘कन्टेन्ट’ एउटा सामान्य शब्द बनेको छ । तर त्यस शब्दभित्र एउटा ठूलो बजार लुकेको छ । त्यो बजारमा ज्ञान पनि बिक्छ, कला पनि बिक्छ, प्रतिभा पनि बिक्छ । दुर्भाग्यवश, लाज, निजीपन, सम्बन्ध, भावनासमेत बिक्न थालेका छन्, क्यामेरा अन हुन्छ, लाइभ सुरु हुन्छ, अनि सुरु हुन्छ–
‘हेर्नुहोस्…’
‘फलो गर्नुहोस्…’
‘ट्याप गर्नुहोस्…’
‘उपहार पठाउनुहोस्…’

मान्छे स्क्रिनको अर्कोपट्टि बसेर अर्को मान्छेको ध्यान किन्न खोजिरहेको हुन्छ । कसैले आफ्नो प्रतिभा देखाएर कमाउँछ, कसैले हास्यले, कसैले ज्ञानले । तर, कसैले शरीरलाई नै बजारको सामान बनाइदिन्छ, जब शरीर अभिव्यक्तिको माध्यमबाट उपभोगको वस्तु बन्न थाल्छ, त्यहाँबाट प्रश्न केवल व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको रहँदैन; समाजको चेतना र बजारको सम्बन्धमाथि प्रश्न उठ्छ । अङ्ग प्रदर्शनलाई ‘स्वतन्त्रता’को नाम दिइन्छ । आपत्तिजनक शब्दलाई ‘खुलापन’ भनिन्छ । अश्लील संकेतलाई ‘फन’ भनिन्छ । निजी सीमाको अतिक्रमणलाई ‘भाइरल कन्टेन्ट’ भनिन्छ । नाम बदलिँदैमा प्रवृत्तिको चरित्र बदलिँदैन । समाजमा केही कुरा केवल कानुनले होइन, संस्कारले पनि रोक्छ । हरेक कुरा सार्वजनिक गर्न मिल्छ भन्ने सोच स्वतन्त्रता होइन । आफ्नो मर्यादा कहाँ समाप्त हुन्छ र अरूको दृष्टि कहाँबाट सुरु हुन्छ भन्ने विवेक हराउनु स्वतन्त्रताको विजय होइन, विवेकको पराजय हो ।

अङ्ग प्रदर्शनलाई ‘स्वतन्त्रता’को नाम दिइन्छ । आपत्तिजनक शब्दलाई ‘खुलापन’ भनिन्छ । अश्लील संकेतलाई ‘फन’ भनिन्छ । निजी सीमाको अतिक्रमणलाई ‘भाइरल कन्टेन्ट’ भनिन्छ । नाम बदलिँदैमा प्रवृत्तिको चरित्र बदलिँदैन । समाजमा केही कुरा केवल कानुनले होइन, संस्कारले पनि रोक्छ । हरेक कुरा सार्वजनिक गर्न मिल्छ भन्ने सोच स्वतन्त्रता होइन । आफ्नो मर्यादा कहाँ समाप्त हुन्छ र अरूको दृष्टि कहाँबाट सुरु हुन्छ भन्ने विवेक हराउनु स्वतन्त्रताको विजय होइन, विवेकको पराजय हो ।

अझ भयावह कुरा के छ भने—आज हामी अश्लीलतालाई हेरेर मात्र मनोरञ्जन गरिरहेका छैनौँ, त्यसलाई पुरस्कार पनि दिइरहेका छौँ । जति उत्तेजक प्रस्तुति, उति धेरै भ्यू, जति आपत्तिजनक भाषा, उति धेरै कमेन्ट, जति निजी जीवनको प्रदर्शन, उति धेरै फलोअर, जति सीमारेखा मेटिन्छ, उति धेरै ‘गिफ्ट’ । यसरी बिस्तारै एउटा नयाँ अर्थशास्त्र जन्मिएको छ–डलरको खेती । खेतमा अन्न फल्दैन, स्क्रिनमा ध्यान फल्छ, मेहनतको पसिना होइन, दर्शकको जिज्ञासा मुद्रा बन्छ, प्रतिभा होइन, उत्तेजना बजारको उत्पादन बन्छ तर सबैभन्दा डरलाग्दो कुरा बजार होइन, डरलाग्दो कुरा त हामी दर्शकको रूपमा त्यस बजारका ग्राहक बनिरहेका छौँ, हामीले हेरेका छौँ हामीले लाइक गरेका छौँ, हामीले सेयर गरेका छौँ, हामीले कमेन्ट गरेका छौँ, हामीले उपहार पठाएका छौँ अनि त्यसपछि दोष कसलाई ? सिर्जनाकर्तालाई मात्र ? कि हेरेर बजार बनाउने हामीलाई पनि ? घरभित्रको मौन विस्फोट सामाजिक सञ्जालको सबैभन्दा ठूलो क्षति स्क्रिनमा देखिँदैन, त्यो त घरभित्र हुन्छ, एउटा श्रीमान् रातभर मोबाइलमा व्यस्त छ । श्रीमती छेउमै छिन्, तर ऊ स्क्रिनमा उपस्थित अपरिचित व्यक्तिसँग भावनात्मक रूपमा जोडिएको छ, एउटी श्रीमती लाइभमा हजारौँ अपरिचितसँग हाँसिरहेकी छिन् । घरमा भने आफ्नै श्रीमानसँग संवाद छैन, एउटा किशोर बाबुआमाको अगाडि चुपचाप छ, तर उसको वास्तविक संसार मोबाइलभित्र छ ।

एउटी किशोरी आफ्नो शरीरलाई अरूको प्रतिक्रियाको तराजुमा तौलिरहेकी छिन्, घरमा मानिस चार जना छन् । तर चारवटा छुट्टाछुट्टै संसार छन्, एउटै छानामुनि बस्ने मानिसहरूबीच दूरी बढ्दैछ, शंका बढ्दैछ, गोपनीयता बढ्दैछ, पासवर्डहरू बदलिँदैछन्, मोबाइल लुकाउन थालिएको छ, च्याट डिलिट हुन थालेका छन् र सम्बन्धको जगमा एउटा सानो शब्द बस्न थालेको छ–‘विश्वास छैन, त्यहीँबाट सुरु हुन्छ पारिवारिक दरार, सामाजिक सञ्जालले सबै सम्बन्ध तोड्छ भन्ने होइन तर यसको दुरुपयोगले सम्बन्धभित्र लुकेको कमजोरीलाई असाध्यै छिटो ठूलो बनाउन सक्छ, जहाँ संवाद कम हुन्छ, शंका बढ्छ, जहाँ विश्वास कमजोर हुन्छ, स्क्रिन प्रमाण बन्न थाल्छ, जहाँ प्रेम कमजोर हुन्छ, ‘अनलाइन’ सम्बन्ध विकल्प बन्न थाल्छ

अन्ततः अदालतको ढोकामा एउटा फाइल पुग्छ– सम्बन्ध विच्छेद, तर त्यो फाइलमा ‘फेसबुक’, ‘टिकटक’, ‘लाइभ’ वा ‘च्याट’ लेखिएको नहुन सक्छ । कारणमा लेखिएको हुन्छ– ‘आपसी अविश्वास ।’ तर, त्यो अविश्वासको बीउ कतै एउटा स्क्रिनभित्र रोपिएको हुन सक्छ, भाइरल हुनुअघि एकपटक सोचौँ हामी कस्तो समाज बनाउँदैछौँ ? जहाँ पुस्तक पढ्नेभन्दा छोटो भिडियो हेर्न सजिलो छ, जहाँ अनुसन्धानभन्दा अफवाह छिटो दौडिन्छ, जहाँ शिक्षकभन्दा अपरिचित ‘इन्फ्लुएन्सर’ प्रभावशाली हुन्छ, जहाँ चरित्रभन्दा भ्यू महत्त्वपूर्ण हुन्छ, जहाँ ज्ञानभन्दा उत्तेजना छिटो बिक्छ, जहाँ संस्कार पुरानो र अश्लीलता आधुनिक ठानिन थाल्छ तर आधुनिकता भनेको लाज बेच्नु होइन । स्वतन्त्रता भनेको मर्यादा फाल्नु होइन, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता भनेको अरूको मनोविज्ञान र परिवारको संवेदनशीलतामाथि खेल्नु होइन र डिजिटल अधिकार भनेको डिजिटल अराजकताको लाइसेन्स पनि होइन ।

हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई मोबाइल दिनुअघि एउटा कुरा सिकाउनुपर्छ– स्क्रिनमा देखिने हरेक कुरा सत्य हुँदैन, भाइरल भएको हरेक कुरा राम्रो हुँदैन, धेरै मानिसले हेरेको हरेक कुरा अनुकरणीय हुँदैन किनकि भाइरल र मूल्यवान् एउटै कुरा होइनन्, कहिलेकाहीँ फोहोर पनि धेरै टाढासम्म फैलिन्छ त्यसैले फैलिएको कुरालाई सुगन्ध ठान्नु हुँदैन, अन्तिम प्रश्न, आज हामीसँग प्रविधि छ तर प्रविधिभन्दा ठूलो कुरा विवेक हो, हामीसँग क्यामेरा छ तर क्यामेराभन्दा ठूलो कुरा चरित्र हो ।

हामीले आफ्ना छोराछोरीलाई मोबाइल दिनुअघि एउटा कुरा सिकाउनुपर्छ– स्क्रिनमा देखिने हरेक कुरा सत्य हुँदैन, भाइरल भएको हरेक कुरा राम्रो हुँदैन, धेरै मानिसले हेरेको हरेक कुरा अनुकरणीय हुँदैन किनकि भाइरल र मूल्यवान् एउटै कुरा होइनन्, कहिलेकाहीँ फोहोर पनि धेरै टाढासम्म फैलिन्छ त्यसैले फैलिएको कुरालाई सुगन्ध ठान्नु हुँदैन, अन्तिम प्रश्न, आज हामीसँग प्रविधि छ तर प्रविधिभन्दा ठूलो कुरा विवेक हो, हामीसँग क्यामेरा छ तर क्यामेराभन्दा ठूलो कुरा चरित्र हो । हामीसँग लाइभ जाने सुविधा छ तर, लाइभभन्दा ठूलो कुरा जीवन हो, हामीसँग ट्याप गर्ने औँला छ तर त्यो औँलाभन्दा ठूलो कुरा—हाम्रो निर्णय हो । आज एकपटक आफ्नो मोबाइलको स्क्रिन बन्द गरेर ऐनामा हेरौँ । सायद त्यहाँ हामीले एउटा यस्तो मान्छे देख्नेछौँ, जो संसारलाई बदल्न खोज्दैछ, तर आफ्नै घरभित्रको सम्बन्ध बचाउन बिर्सिरहेको छ, सायद त्यहाँ एउटा अभिभावक देखिनेछ, जसले छोराछोरीलाई संस्कार सिकाइरहेको छ, तर आफू भने दिनरात मोबाइलमा अरूको निजी जीवन खोतलिरहेको छ, सायद त्यहाँ एउटा युवा देखिनेछ, जो भाइरल हुन चाहन्छ, तर आफ्नो वास्तविक जीवनमा के बन्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर उसैसँग छैन र सायद त्यहाँ एउटा समाज देखिनेछ– जसले आफ्नो विवेकलाई बिस्तारै ‘ट्याप–ट्याप’ गर्दै बेचिरहेको छ, भ्यू बढ्दैछ, फलोअर बढ्दैछन्, उपहार बढ्दैछन्, डलर बढ्दैछन्, तर प्रश्न छ–
मान्छे घट्दै त छैन ? यदि एउटा लाइकका लागि लाज बेचिन्छ भने, त्यो सफलता होइन, यदि एउटा उपहारका लागि आत्मसम्मान गिरवी राखिन्छ भने, त्यो कमाइ होइन, यदि भाइरल हुन परिवारको विश्वास गुमाइन्छ भने, त्यो लोकप्रियता होइन र यदि सामाजिक सञ्जालले हामीलाई मानिसबाट केवल ‘कन्टेन्ट’ मा परिणत गर्दैछ भने एक दिन हामीसँग लाखौँ फलोअर त होलान्, तर आफ्नै छेउमा बस्ने एउटा मान्छे पनि बाँकी नहुन सक्छ ।
त्यस दिन मोबाइलको स्क्रिन उज्यालो हुनेछ, तर घर अँध्यारो, ट्याप–ट्यापको आवाज आइरहनेछ । तर सम्बन्धहरू चुपचाप मरिरहेका हुनेछन्, त्यसैले अब प्रश्न केवल ‘कति भ्यू आयो ?’ होइन ।
प्रश्न गरौँ–
त्यो भ्यू कमाउँदा हामीले के गुमायौँ ? किनकि समाज बिग्रिन सधैँ ठूलो विस्फोट चाहिँदैन । कहिलेकाहीँ–
एउटा सानो ट्याप नै पर्याप्त हुन्छ, दोषारोपण घटाई सन्तुलित बनाउनुहोस्, सम्बन्ध विच्छेदको दाबी नरम पार्नुहोस्, समाधानमुखी अन्त्य थप्नुहोस् ।