काठमाडौं । मकवानपुरको इन्द्रसरोवर गाउँपालिकामा अवस्थित कुलेखानी जलविद्युत् आयोजनाको विशाल जलाशय पहाडी भूगोल, पानीका मुहान र नेपालको ऊर्जा यात्रासँग जोडिएको महत्वपूर्ण सम्पदा हो । वरपरका डाँडाकाँडा र बस्तीबीच फैलिएको यो जलाशयमा विभिन्न जलाधार क्षेत्रबाट बगेर आएको पानी जम्मा हुने गर्छ ।

दामन, टिस्टुङ, पालुङ, चित्लाङ, मार्खुलगायत आसपासका जलाधार क्षेत्रबाट संकलित पानी कुलेखानी जलाशयमा आइपुग्छ । वर्षायाममा पहाडका खोँच र खोल्साबाट बगेको पानी यही जलाशयमा थामिँदा कुलेखानीको स्वरूप अझ भरिलो र आकर्षक देखिन्छ ।

कुलेखानी–१ नेपालको जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजनामध्ये महत्वपूर्ण आयोजना हो । नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले यसको विद्युत् उत्पादन क्षमता ६० मेगावाट रहेको जनाएको छ । आयोजनाले पानी सञ्चित गरेर आवश्यकताअनुसार विद्युत् उत्पादनमा उपयोग गर्ने भएकाले नेपालको विद्युत् प्रणालीमा यसको विशेष भूमिका रहँदै आएको छ ।

जलाशयको शान्त पानीमा वरिपरिका हरिया डाँडाकाँडाको प्रतिबिम्ब देखिँदा कुलेखानी केवल ऊर्जा उत्पादनको केन्द्र मात्र नभई प्राकृतिक सौन्दर्यको आकर्षक गन्तव्यसमेत बनेको छ । इन्द्रसरोवर आसपासको भूगोल, ग्रामीण जीवन र जलाशयको सम्मिश्रणले यस क्षेत्रलाई पर्यटनका दृष्टिले समेत सम्भावनायुक्त बनाएको छ ।

पहाडका स–साना मुहानबाट बग्दै आएको पानीलाई एउटै विशाल जलाशयमा समेटेर त्यसैबाट ऊर्जा उत्पादन गर्ने कुलेखानीको कथा प्रकृति र प्रविधिबीचको सुन्दर सम्बन्धको उदाहरण हो । यहाँ जम्मा हुने पानीले एकातिर पहाडको प्राकृतिक सौन्दर्यलाई जीवन्त राखेको छ भने अर्कोतिर देशको विद्युत् प्रणालीलाई ऊर्जा प्रदान गर्दै आएको छ ।

यसरी दामनदेखि चित्लाङ र मार्खुसम्मका जलाधारको पानी समेट्दै बनेको कुलेखानी जलाशय मकवानपुरको प्राकृतिक पहिचानसँगै नेपालको ऊर्जा इतिहासको महत्वपूर्ण अध्यायका रूपमा उभिएको छ ।